Etkili Başvuru Hakkı
Anayasa m.40 uyarınca anayasal hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir; devlet işlemlerinde başvurulacak kanun yolları ve süreleri belirtmek zorundadır.
Hakların tanınması kadar, bu hakların ihlali hâlinde etkili bir şekilde korunması da önemlidir. Bir hakkın ihlal edildiği hâlde bu ihlale karşı başvurulabilecek etkili bir yolun bulunmaması, hakkı fiilen anlamsız hâle getirir. Anayasa’nın 40. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 13. maddesi, bu nedenle etkili başvuru hakkını güvence altına almıştır.
Anayasal Düzenleme
Anayasa’nın 40. maddesinin birinci fıkrası uyarınca Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir. İkinci fıkrası uyarınca devlet, işlemlerinde, ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır. Üçüncü fıkrası uyarınca ise resmî görevlilerce vaki haksız işlemler sonucu uğranılan zarar, kanuna göre devletçe tazmin edilir.
Başvuru Yolu ve Sürenin Gösterilmesi
Anayasa’nın 40/2. maddesi, uygulamada önemli sonuçlar doğurmaktadır. İdari işlemlerde ve mahkeme kararlarında, ilgilinin hangi kanun yoluna, hangi merciye ve hangi süre içinde başvurabileceği açıkça belirtilmelidir. Bu bilgilerin gösterilmemesi veya yanlış gösterilmesi nedeniyle süreyi kaçıran kişinin hak kaybına uğratılmaması gerektiği, Anayasa Mahkemesi ve yüksek mahkemeler tarafından kabul edilmektedir.
Etkililik Ölçütleri
- Başvuru yolunun yalnızca teoride değil, pratikte de erişilebilir olması,
- Başvuru yolunun ihlali önleyebilmesi veya devam eden ihlali sona erdirebilmesi,
- Başvuru yolunun ihlal hâlinde uygun bir giderim, örneğin tazminat sağlayabilmesi,
- Başvurunun makul bir sürede sonuçlandırılması.
Uygulamadaki Yansımaları
Etkili başvuru hakkı, özellikle makul sürede yargılanma hakkının ihlali, tutukluluk ve sınır dışı etme gibi alanlarda önem taşır. Anayasa Mahkemesi, bazı alanlarda iç hukukta etkili bir başvuru yolu bulunmamasını ayrı bir ihlal sebebi olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle bir hakkın ihlali iddiasında, iç hukukta etkili bir başvuru yolunun bulunup bulunmadığı da ayrıca tartışılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Etkili başvuru hakkı nedir?
Anayasa m.40 uyarınca anayasal hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkesin yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkıdır.
Devletin işlemlerinde hangi yükümlülüğü vardır?
Anayasa m.40/2 uyarınca devlet, işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır.
Başvuru yolu gösterilmezse ne olur?
Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay, başvuru yolu ve süresinin gösterilmemesi nedeniyle süreyi kaçıran kişinin hak kaybına uğratılmaması gerektiğini kabul etmektedir.
AİHS’te bu hakkın karşılığı nedir?
AİHS m.13 etkili başvuru hakkını düzenlemektedir.
Etkili başvuru yolunun özellikleri nelerdir?
Başvuru yolunun teoride değil pratikte de etkili olması, ihlali önleyebilmesi veya uygun bir giderim sağlayabilmesidir.
Bir İşleme Karşı Hangi Yola Başvuracağınızı Bilmiyor musunuz?
Başvuru yolu ve sürenin gösterilmemesi hak kaybına karşı güvence sağlar; işleminizi ve başvuru imkânlarınızı birlikte değerlendirelim.