Makul Sürede Yargılanma Hakkı ve Ölçütleri

Adil yargılanma hakkının bileşenlerinden biri olan makul sürede yargılanma hakkı, gecikmiş adaletin adaletsizlik doğurduğu anlayışına dayanır. Anayasa’nın 36. maddesi herkesin adil yargılanma hakkına sahip olduğunu, 141. maddesinin dördüncü fıkrası ise davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğunu hükme bağlamıştır.

Sürenin Başlangıcı ve Sonu

Ceza yargılamasında sürenin başlangıcı, kişiye suç isnadında bulunulduğunun resmen bildirildiği veya kişinin bu isnattan esaslı biçimde etkilendiği andır. Uygulamada bu an şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrılma, yakalama, gözaltına alma, arama veya el koyma işleminin uygulandığı tarihlerle belirlenir. Bitiş ise hükmün kesinleştiği tarihtir. Dolayısıyla soruşturma, ilk derece, istinaf ve temyiz aşamalarının tamamı süreye dahildir.

Değerlendirme Ölçütleri

Makul sürenin aşılıp aşılmadığı, sabit bir yıl sayısıyla değil, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarıyla şekillenen dört ölçüt üzerinden değerlendirilir:

• Davanın karmaşıklığı: Sanık ve mağdur sayısı, isnat edilen suçun niteliği, delillerin hacmi ve uluslararası unsur bulunup bulunmadığı,
• Başvurucunun tutumu: Başvurucunun yargılamayı geciktiren davranışlarının bulunup bulunmadığı,
• Yargı makamlarının tutumu: Uzun süre işlem yapılmayan dönemler, gereksiz ertelemeler ve bilirkişi raporlarındaki gecikmeler,
• Davanın başvurucu için önemi: Tutuklu yargılananlar bakımından daha hızlı bir yargılama beklenmesi.

Tutuklu Yargılamalar

Sanığın tutuklu olarak yargılandığı dosyalarda yargı makamlarından özel bir özen ve süratle hareket etmeleri beklenir. Bu dosyalarda makul süre değerlendirmesi, tutuklulukta geçen sürenin makul olup olmadığı meselesiyle birlikte ele alınır ve kişi hürriyeti hakkı bakımından ayrıca değerlendirilir.

Başvuru Yolları

Uzun süren yargılamalar nedeniyle uğranılan zararın giderilmesi bakımından iç hukukta özel bir mekanizma oluşturulmuştur. Uygulamada makul sürede yargılanma hakkının ihlaline ilişkin şikâyetler bakımından öncelikle İnsan Hakları Tazminat Komisyonuna başvurulması, bu yolun tüketilmesinden sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılması öngörülmektedir. Başvuru şartlarının ve sürelerin güncel mevzuata göre takip edilmesi gerekir.

Sonuç

Makul sürede yargılanma hakkı, sanık kadar mağdur bakımından da önem taşır. Yıllarca süren bir yargılama, hem sanığın belirsizlik içinde yaşamasına hem de mağdurun adalete erişiminin gecikmesine yol açar. Bu nedenle yargılama sürecinde işlem yapılmayan dönemlerin kayıt altına alınması ve gerektiğinde ihlal iddiasının ileri sürülmesi önemlidir.