Rızanın Ceza Sorumluluğuna Etkisi
Rıza, bazı suçlarda tipikliği ortadan kaldırırken bazılarında TCK m.26/2 uyarınca hukuka aykırılığı giderir; ancak kişinin mutlak tasarruf yetkisine sahip olmadığı yaşam hakkı gibi değerlerde rıza sorumluluğu kaldırmaz.
Ceza hukukunda rıza, kimi suçlar bakımından suçun tipikliğini ortadan kaldıran, kimi suçlar bakımından ise hukuka aykırılığı gideren bir kurumdur. Mağdurun rızasının bulunduğu bir olayda failin sorumluluğunun ne olacağı, rızanın hangi hak üzerinde ve hangi koşullarda verildiğine bağlıdır.
Tipikliği Ortadan Kaldıran Rıza
Bazı suçlarda rızaya aykırılık, suçun kanuni tanımının bir unsurudur. Konut dokunulmazlığının ihlali veya hırsızlık gibi suçlarda rıza, suçun kanuni tanımındaki rızaya aykırılık unsurunu ortadan kaldırdığından fiil hiç suç oluşturmaz. Örneğin ev sahibinin davetiyle konuta giren kişi, konut dokunulmazlığını ihlal etmiş sayılmaz.
Hukuka Uygunluk Sebebi Olarak Rıza
Kasten yaralama gibi suçlarda ise fiil tipik olmakla birlikte, TCK m.26/2 uyarınca hukuka uygun hâle gelebilir. Bu hükme göre kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez. Spor müsabakalarında kurallara uygun olarak meydana gelen yaralanmalar veya rıza ile yapılan estetik müdahaleler bu kapsamda değerlendirilebilir.
Mutlak Tasarruf Yetkisi
TCK m.26/2’nin uygulanabilmesi için hakkın, kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği nitelikte olması gerekir. Malvarlığı hakları, konut dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, haberleşme gizliliği ve cinsel özgürlük bu kapsamdadır. Buna karşılık yaşam hakkı üzerinde mutlak tasarruf yetkisi bulunmaz; bu nedenle mağdurun rızası kasten öldürme suçunda sorumluluğu kaldırmaz. Nitekim kanun koyucu, intihara yönlendirmeyi de ayrı bir suç olarak düzenlemiştir.
Rızanın Geçerlilik Şartları
- Rızanın fiilden önce veya en geç fiil sırasında açıklanmış olması,
- Rıza gösteren kişinin rızanın anlam ve sonuçlarını kavrayabilecek ehliyete sahip olması,
- Rızanın baskı, tehdit veya hile ile elde edilmemiş olması,
- Fiilin rızanın kapsamı içinde kalması.
Sonradan Verilen Onay
Fiilden sonra verilen onay, rıza niteliği taşımaz ve hukuka aykırılığı ortadan kaldırmaz. Ancak şikâyete tabi suçlarda mağdurun şikâyetten vazgeçmesi davanın düşmesine yol açabilir. Bu iki kurumun birbirinden ayrılması gerekir; zira rıza fiilin hukuka uygunluğuna, şikâyetten vazgeçme ise kovuşturmanın devamına ilişkindir.
Sıkça Sorulan Sorular
Rıza ceza hukukunda nasıl bir etki doğurur?
Bazı suçlarda rızaya aykırılık suçun unsuru olduğundan rıza tipikliği ortadan kaldırır; bazı suçlarda ise TCK m.26/2 uyarınca hukuka aykırılığı gidererek fiili hukuka uygun hâle getirir.
Hangi haklar üzerinde rıza geçerlidir?
Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği haklar, örneğin malvarlığı hakları, konut dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği ve haberleşme gizliliği bakımından rıza geçerlidir.
Kasten öldürmede mağdurun rızası sorumluluğu kaldırır mı?
Hayır. Yaşam hakkı üzerinde mutlak tasarruf yetkisi bulunmadığından mağdurun rızası kasten öldürme suçunda sorumluluğu kaldırmaz.
Rızanın geçerli olması için hangi şartlar aranır?
Rızanın fiilden önce veya fiil sırasında açıklanmış olması, rıza gösterenin ehliyetli olması ve rızanın özgür iradeye dayanması gerekir.
Çocukların rızası geçerli midir?
Çocukların özellikle cinsel dokunulmazlık gibi alanlarda verdikleri rıza hukuken geçersiz kabul edilir.
Mağdurun Rızasının Bulunduğu Bir Olayda mı Suçlanıyorsunuz?
Rızanın varlığı, kapsamı ve geçerliliği suçun oluşup oluşmadığını belirleyebilir; olayın koşullarını ve rızanın ispatını birlikte değerlendirelim.