Temel Cezanın Belirlenmesinde TCK m.61 Ölçütleri

Ceza mahkûmiyetinde sanık bakımından en somut sonuç, hükmolunan cezanın miktarıdır. Bu miktarın nasıl belirlendiği ise çoğu zaman yeterince tartışılmamaktadır. Oysa Türk Ceza Kanunu, hâkime cezanın belirlenmesinde belirli ölçütleri gözetme ve belirli bir sırayı izleme yükümlülüğü getirmiştir. Bu ölçütlere ve sıraya uyulmaması, hükmü sakatlayan bir hukuka aykırılıktır.

Temel Cezanın Belirlenmesi

TCK m.61/1 uyarınca hâkim, somut olayda suçun kanuni tanımında öngörülen cezanın alt ve üst sınırları arasında temel cezayı belirlerken şu hususları göz önünde bulundurur:

• Suçun işleniş biçimi,
• Suçun işlenmesinde kullanılan araçlar,
• Suçun işlendiği zaman ve yer,
• Suçun konusunun önem ve değeri,
• Meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı,
• Failin kast veya taksire dayalı kusurunun ağırlığı,
• Failin güttüğü amaç ve saik.

Bütün suçların gerçekleştirilme şekilleri birbirinden farklı olduğu gibi faillerin kişisel özellikleri de birbirinin aynı değildir. Bu ölçütler, fiil ile yaptırım arasında bir denge kurulabilmesi için hâkime getirilmiş bir zorunluluktur.

Alt Sınırdan Uzaklaşmanın Gerekçesi

Uygulamada sıkça karşılaşılan bir hata, temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesine rağmen bunun gerekçesinin gösterilmemesidir. Yargıtay’ın yerleşik yaklaşımına göre alt sınırdan uzaklaşılması hâlinde bunun hangi somut olgulara dayandığı kararda açıkça ortaya konulmalıdır. “Suçun işleniş şekli” gibi kalıp ifadeler, somut olguya dayanmadığı sürece yeterli gerekçe sayılmaz.

Hesaplama Sırası

Cezanın belirlenmesinde izlenecek sıra TCK m.61’de gösterilmiştir. Buna göre mahkeme önce temel cezayı belirler; ardından varsa nitelikli hâller, teşebbüs, iştirak ve zincirleme suç hükümleri uygulanır; sonra kusuru azaltan hâller ile etkin pişmanlık değerlendirilir; en son aşamada ise TCK m.62 kapsamındaki takdiri indirim gündeme gelir. Bu sıranın bozulması veya bir aşamanın atlanması başlı başına hukuka aykırılık oluşturur.

m.61 ile m.62 Arasındaki Fark

Her iki hüküm de benzer ölçütlere atıf yapıyor gibi görünse de işlevleri farklıdır. TCK m.61, temel cezanın belirlenmesine ilişkindir ve suça ilişkin olguları esas alır. TCK m.62 ise belirlenen ceza üzerinden yapılacak, altıda bire kadar olan bir indirimi düzenler ve ağırlıklı olarak failin kişiliğine dayanır. Aynı olgunun her iki maddede de aleyhe kullanılması, çifte değerlendirme yasağına aykırılık teşkil eder.

Sonuç

Cezanın miktarına ilişkin itirazlar, kanun yolu incelemesinde çoğu zaman sonucu değiştiren itirazlardır. Hükmün, hesaplama sırası ve gerekçe yönünden tek tek denetlenmesi savunmanın vazgeçilmez görevidir.