AİHM Kararlarının İç Hukuka Etkisi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin verdiği kararlar, yalnızca başvurucu bakımından değil, taraf devletin hukuk düzeni bakımından da önemli sonuçlar doğurmaktadır. Bir ihlal kararı, ihlalin giderilmesi için hem bireysel hem de genel tedbirlerin alınmasını gerektirir. Bu nedenle ihlal kararının iç hukuka nasıl yansıdığı, başvurucunun hakkını fiilen elde edebilmesi bakımından belirleyicidir.

Kararların Bağlayıcılığı

Sözleşme’nin 46. maddesi uyarınca taraf devletler, taraf oldukları davalarda Mahkemenin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt eder. Kararların uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir. Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi hâlinde milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır.

Adil Tazmin

Sözleşme’nin 41. maddesi uyarınca Mahkeme, ihlal tespit ettiği ve iç hukukun bu ihlalin sonuçlarını ancak kısmen giderebildiği hâllerde, başvurucu lehine adil tazmine hükmeder. Adil tazmin maddi zarar, manevi zarar ile yargılama giderleri ve vekâlet ücretini kapsayabilir.

Yargılamanın Yenilenmesi

• Ceza yargılamasında CMK m.311/1-f uyarınca cezaya ilişkin hükmün Sözleşme’nin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi yenileme sebebidir.
• Hukuk yargılamasında HMK m.375/1-i uyarınca kararın Sözleşme’nin veya protokollerinin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olması yenileme sebebidir.
• İdari yargılamada da benzer düzenleme bulunmaktadır.

Yenileme talebi, AİHM kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır.

Dostane Çözüm ve Tek Taraflı Deklarasyon

AİHM önündeki davalar, dostane çözüm veya hükümetin tek taraflı deklarasyonu ile de sonuçlanabilir. Bu hâllerde ihlal tespiti yapılmaksızın başvurucuya tazminat ödenir. Dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon üzerine verilen düşme kararlarının da kanunda öngörülen hâllerde yargılamanın yenilenmesi sebebi olabileceği gözetilmelidir.

Genel Tedbirler

İhlal kararları, benzer ihlallerin tekrarlanmaması için mevzuat değişikliklerine ve içtihat değişikliklerine de yol açmaktadır. Türk hukukunda makul sürede yargılanma, tutukluluk ve ifade özgürlüğü alanlarında yapılan pek çok düzenleme, AİHM kararlarının etkisiyle gerçekleştirilmiştir.