Havayolu Hizmet Sözleşmelerinde Cezai Şart

Havayolu firmalarının pilot ve kabin memurlarıyla akdettiği hizmet sözleşmelerinde, çalışanın belirli bir süre dolmadan işten ayrılması hâlinde yüksek meblağlı cezai şart ödeyeceğine dair hükümlere sıkça rastlanmaktadır. Bu hükümler çoğu zaman çalışanı firmaya bağlamak ve ayrılmasını fiilen imkânsız kılmak amacı taşır. Ne var ki 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu bu alanda çalışan lehine önemli bir sınırlama getirmiştir.

İşçi Aleyhine Ceza Koşulunun Geçersizliği

Türk Borçlar Kanunu, hizmet sözleşmelerinde sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunun geçersiz olduğunu hükme bağlamıştır. Bu düzenleme, uygulamada sözleşmelerde yer alan tek taraflı cezai şartların mahkeme kararıyla hükümsüz kabul edilmesinin yolunu açmıştır. Bir başka deyişle, yalnızca çalışanın erken ayrılmasını yaptırıma bağlayan, işverenin erken feshi için ise hiçbir karşılık öngörmeyen bir cezai şart, çalışanı bağlamaz.

Karşılıklılığın Gerçek Olması

Uygulamada firmaların bu hükmü aşmak için sözleşmelere görünüşte karşılıklı cezai şartlar koyduğu görülmektedir. Ancak Yargıtay, karşılıklılığın şekli değil gerçek olmasını aramaktadır. İşveren için öngörülen ceza ile çalışan için öngörülen ceza arasında açık bir orantısızlık bulunması veya işveren aleyhine olan şartın fiilen işletilemeyecek nitelikte olması hâlinde, şart yine çalışan aleyhine tek taraflı kabul edilebilir. Ayrıca karşılıklı ve geçerli bir cezai şart dahi fahiş ise hâkim tarafından indirilebilir.

Eğitim Gideri Taahhütleriyle Farkı

Özellikle pilotların sözleşmelerinde görülen eğitim gideri iadesi taahhütleri, cezai şarttan farklı bir hukuki niteliğe sahiptir. Bu taahhütlerde amaç, işverenin çalışanın eğitimi için yaptığı gerçek giderin, çalışan belirli bir süre dolmadan ayrıldığında karşılanmasıdır. Bu tür taahhütlerin geçerliliği, iade miktarının gerçek giderle sınırlı olmasına ve çalışılan süreyle orantılı olarak azaltılmasına bağlıdır. Gerçek giderin çok üzerinde belirlenmiş tutarlar ise gizli bir cezai şart olarak değerlendirilebilir.

Haklı Fesih Hâlinde Durum

Çalışanın sözleşmeyi işverenin sözleşmeye aykırı davranışları sebebiyle haklı olarak feshetmesi hâlinde, kural olarak cezai şart ödeme yükümlülüğü doğmaz. Zira bu durumda sözleşmenin erken sona ermesine sebebiyet veren taraf işverendir. Bu sebeple ayrılmadan önce fesih sebeplerinin açıkça belgelenmesi ve haklı fesih bildiriminin usulüne uygun yapılması büyük önem taşır.

Netice

Havayolu hizmet sözleşmelerindeki cezai şartlar, çalışanların korkuyla firmada kalmaya devam etmesine yol açmaktadır. Oysa bu şartların önemli bir kısmı kanunun açık hükmü karşısında geçersizdir. İşten ayrılma kararı verilmeden önce sözleşmenin tetkik edilmesi, hem gereksiz ödemelerin hem de icra takiplerinin önüne geçer.