İnsan Ticaretinde Devletin Pozitif Yükümlülükleri
AİHM içtihatlarına göre AİHS m.4’teki kölelik ve zorla çalıştırma yasağı, devletlere insan ticaretini önleme, mağdurları koruma ve etkili soruşturma yapma yönünde pozitif yükümlülükler yükler.
İnsan ticareti ile mücadele, yalnızca faillerin cezalandırılmasından ibaret değildir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, devletlerin bu alanda geniş kapsamlı pozitif yükümlülükleri bulunduğunu kabul etmektedir. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, devletin Sözleşme’yi ihlal etmesi sonucunu doğurur.
AİHS m.4 ve İnsan Ticareti
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 4. maddesi, hiç kimsenin köle ve kul durumunda tutulamayacağını ve zorla çalıştırılamayacağını düzenlemektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Rantsev - Kıbrıs ve Rusya kararında insan ticaretinin de bu madde kapsamında olduğunu kabul etmiş ve devletlerin bu alandaki yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur.
Pozitif Yükümlülükler
- Yasal çerçeve: İnsan ticaretini önleyen ve cezalandıran etkili bir yasal ve idari çerçeve oluşturmak,
- Operasyonel koruma: Yetkililerin bir kişinin mağdur olduğunu veya risk altında olduğunu bildiği ya da bilmesi gerektiği hâllerde onu korumak için somut önlemler almak,
- Etkili soruşturma: İnsan ticareti iddialarını resen, süratle ve kapsamlı şekilde soruşturmak,
- Uluslararası işbirliği: Sınır ötesi insan ticaretinde diğer devletlerle işbirliği yapmak.
Etkili Soruşturmanın Unsurları
Soruşturmanın etkili sayılabilmesi için yetkililerin iddialardan haberdar olur olmaz resen harekete geçmesi, mağdurun şikâyetine bağlı kalmaması, delilleri süratle toplaması ve soruşturmayı yalnızca doğrudan failler ile sınırlı tutmayarak şebekenin tamamını ortaya çıkarmaya çalışması gerekir. Sınır ötesi olaylarda kaynak, transit ve hedef ülkelerin her biri kendi yükümlülüklerinden sorumludur.
İç Hukuktaki Yansıması
Anayasa Mahkemesi de insan ticareti ve zorla çalıştırma iddialarında devletin etkili soruşturma yükümlülüğünü kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ve zorla çalıştırma yasağı çerçevesinde değerlendirmektedir. Bu nedenle insan ticareti şikâyetlerinin yüzeysel şekilde soruşturularak kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sonuçlandırılması, bireysel başvuru konusu olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
AİHS m.4 neyi düzenler?
Kölelik, kulluk ve zorla çalıştırma yasağını düzenler; AİHM insan ticaretinin de bu madde kapsamında olduğunu kabul etmektedir.
Devletin pozitif yükümlülükleri nelerdir?
İnsan ticaretini suç olarak tanımlayan etkili bir yasal çerçeve oluşturmak, mağdurları korumak için operasyonel önlemler almak ve etkili soruşturma yürütmektir.
Bu konudaki temel AİHM kararı hangisidir?
Rantsev - Kıbrıs ve Rusya kararı, devletlerin insan ticaretine ilişkin pozitif yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur.
Operasyonel koruma yükümlülüğü ne zaman doğar?
Yetkililer bir kişinin insan ticareti mağduru olduğunu veya olma riski taşıdığını biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa doğar.
Mağdur Anayasa Mahkemesine başvurabilir mi?
Evet. Etkili soruşturma yapılmaması hâlinde olağan yollar tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
İnsan Ticareti Şikâyetiniz Etkili Biçimde Soruşturulmadı mı?
Devletin etkili soruşturma yükümlülüğünün ihlali bireysel başvuru konusu olabilir; soruşturmanın eksikliklerini birlikte tespit ederek başvuru imkânlarını değerlendirelim.