Dil Sınavı ve Yeterlilik Ölçütleriyle Uçucu Personelin Feshi

Havayolu firmalarında uygulanan yıldırma politikalarının daha örtülü bir biçimi, firma içinde ihdas edilen dil sınavları ve benzeri yeterlilik ölçütleridir. Yıllarca sorunsuz biçimde uçan bir kabin memuru veya pilotun, sonradan getirilen bir sınavdaki başarısızlık gerekçesiyle işten çıkarılması, hava iş hukukunda sıkça karşılaşılan bir uyuşmazlık türüdür.

İşverenin Yönetim Hakkı ve Sınırları

İşveren, yönetim hakkı çerçevesinde işin gereklerine uygun yeterlilik ölçütleri belirleyebilir. Havacılık gibi emniyetin ön planda olduğu bir sektörde, yabancı dil yeterliliği ve mesleki bilginin belirli aralıklarla denetlenmesi meşru bir ihtiyaçtır. Ne var ki bu hak sınırsız değildir. Getirilen ölçütün işin gerçekten gerektirdiği bir nitelikle bağlantılı olması, önceden ve açıkça bildirilmesi, makul bir hazırlık süresi tanınması ve tüm çalışanlara eşit biçimde uygulanması gerekir.

Eşit Davranma Borcu

Sınavların yalnızca belirli yaş grubundaki, kıdemli veya sendikal faaliyette bulunan çalışanlara uygulanması ya da değerlendirmede farklı ölçütlerin benimsenmesi, eşit davranma borcuna aykırılık teşkil eder. Bu hâlde sınav, meşru bir yeterlilik denetimi olmaktan çıkar ve belirli çalışanları tasfiye etmeye yönelik bir araca dönüşür. Mahkemece sınav belgelerinin, değerlendirme kriterlerinin ve diğer katılımcıların sonuçlarının celbi, bu ayrımcılığın ortaya konulmasında belirleyici rol oynar.

Feshin Son Çare Olması İlkesi

Sınavda başarısız olunması, kendiliğinden fesih sebebi teşkil etmez. İş hukukunun temel ilkelerinden olan feshin son çare olması ilkesi gereğince, işverenin fesihten önce tekrar sınav hakkı tanıma, eğitim verme veya çalışanı başka bir pozisyonda istihdam etme imkânlarını değerlendirmesi beklenir. Yargıtay’ın uçucu personele ilişkin kararlarında da yer hizmetlerinde istihdam imkânının araştırılmasının zorunlu olduğu vurgulanmaktadır.

Feshin Niteliği

Yeterlilik eksikliği, kural olarak çalışanın kusurlu bir davranışına değil, kişisel niteliklerine dayanır. Bu sebeple sınav başarısızlığına dayalı bir fesih, haklı sebeple derhâl fesih olarak değil, olsa olsa geçerli sebeple fesih olarak nitelendirilebilir. Bu ayrımın pratik sonucu, çalışanın kıdem ve ihbar tazminatı veya Borçlar Kanunu’na dayalı tazminat haklarının korunmasıdır.

Netice

Dil sınavı ve yeterlilik ölçütlerine dayalı fesihlerde, ölçütün meşruiyeti, uygulanma biçimi ve feshin son çare olarak başvurulup başvurulmadığı ayrı ayrı tetkik edilmelidir. Bu aşamalardan herhangi birinde hukuka aykırılık tespit edilmesi, feshin geçersizliği veya tazminat sonucunu doğurabilir.