Havayolu Çalışanlarının Hukuki Statüsü, İş Kanunu mu Borçlar Kanunu mu

Hava iş hukuku sahasında karşılaşılan uyuşmazlıkların hemen hepsinde ilk ve belirleyici soru, havayolu çalışanının hangi kanuna tabi olduğudur. Kıdem tazminatından işe iadeye, fazla çalışma ücretinden görevli mahkemeye kadar birçok mesele bu sorunun cevabına göre şekillenir. Zira pilot ve kabin memurları, diğer sektör çalışanlarından farklı olarak, iş hukukunun temel koruyucu kanunu olan 4857 sayılı İş Kanunu’nun kapsamı dışında bırakılmıştır.

İş Kanunu’nun Kapsam Dışı Bıraktığı Alan

4857 sayılı İş Kanunu’nun 4. maddesi, deniz ve hava taşıma işlerinde kanunun uygulanmayacağını hükme bağlamıştır. Bu istisna, havayolu firmalarında uçucu personel olarak görev yapan pilot ve kabin memurlarını doğrudan ilgilendirir. Netice itibarıyla bu çalışanlar bakımından İş Kanunu’ndaki kıdem tazminatı, iş güvencesi ve işe iade gibi müesseseler kendiliğinden uygulanmaz. Bu boşluk, uygulamada uçucu personelin korunmasını zayıflatan başlıca etken olarak telakki edilmektedir.

Borçlar Kanunu’nun Hizmet Sözleşmesi Hükümleri

İş Kanunu’nun uygulanmadığı hâllerde, taraflar arasındaki ilişki Türk Borçlar Kanunu’nun 393 ve devamı maddelerinde düzenlenen hizmet sözleşmesi hükümlerine tabidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, eski düzenlemeye nazaran çalışan lehine önemli yenilikler getirmiştir. Fazla çalışma ücreti, yıllık ücretli izin, fesih bildirim süreleri, işçi aleyhine konulan ceza koşulunun geçersizliği ve fesih hakkının kötüye kullanılmasına bağlanan tazminat bunların başında gelir. Kanunun emredici hükümlerine aykırı sözleşme şartları ise geçersiz olup uyuşmazlık hâlinde kanun hükmü esas alınır.

Toplu İş Sözleşmesinin Belirleyici Rolü

Havayolu firmasında sendikal teşkilatlanma bulunması ve akdedilen toplu iş sözleşmesinde İş Kanunu hükümlerinin uygulanacağına dair açık bir düzenleme yer alması hâlinde tablo değişir. Bu durumda çalışan, toplu iş sözleşmesinin kapsamı ölçüsünde iş güvencesi, kıdem ve ihbar tazminatı gibi korumalardan istifade edebilir. Bu itibarla her uyuşmazlıkta öncelikle ilgili dönemi kapsayan toplu iş sözleşmesinin bulunup bulunmadığı, bulunuyorsa hangi hükümleri ihtiva ettiği tetkik edilmelidir.

Statünün Pratik Sonuçları

• Kıdem tazminatı: İş Kanunu’na tabi olmayan çalışan bakımından kıdem tazminatı yerine, Yargıtay içtihatları ışığında Borçlar Kanunu’na dayalı makul bir tazminat gündeme gelebilir.
• İşe iade: İş güvencesi hükümleri kural olarak ancak toplu iş sözleşmesindeki atıf hâlinde uygulanabilir.
• Görevli mahkeme: Borçlar Kanunu’na tabi uyuşmazlıklarda davanın iş mahkemesinde değil asliye hukuk mahkemesinde görülmesi gündeme gelir.
• Fesih bildirim süreleri: Borçlar Kanunu’ndaki süreler İş Kanunu’ndakilerden farklıdır.

Netice

Havayolu çalışanlarının hukuki statüsü, mevzuattaki boşluk sebebiyle çok katmanlı bir tetkiki zorunlu kılar. Hizmet sözleşmesi, varsa toplu iş sözleşmesi, firma içi yönetmelikler ve Yargıtay içtihatları birlikte değerlendirilmeden sağlıklı bir hukuki strateji kurmak mümkün değildir. Bu itibarla uyuşmazlık doğar doğmaz, hatta fesih bildirimi yapılmadan önce statünün bir avukat marifetiyle netleştirilmesi, telafisi güç hak kayıplarının önüne geçer.